-एक पूर्वविद्यार्थीको खुला पत्र र चिन्तन

कुनै पनि समाज वा नगरको पहिचान त्यसको भौतिक पूर्वाधारले मात्र होइन, त्यहाँका शैक्षिक तथा प्राविधिक धरोहरले पनि निर्धारण गर्छन्। विगत १७ वर्षदेखि निरन्तर सञ्चालनमा रहेको र नेपालको प्राविधिक शिक्षाको इतिहासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको बनेपा पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युट (सीटीईभीटीअन्तर्गत) आज गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेको छ।

विडम्बनाको कुरा, यो संकट प्राकृतिक विपत्ति वा बजेट अभावका कारण उत्पन्न भएको होइन; बनेपा नगरपालिकाको अदूरदर्शी, गैरजिम्मेवार र शैक्षिक मर्मविपरीत निर्णयका कारण उत्पन्न भएको हो।

नेपालमा पहिलोपटक प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालीम परिषद् (CTEVT) अन्तर्गत ‘डिप्लोमा इन इन्फर्मेशन टेक्नोलोजी’ (Diploma in Information Technology) कार्यक्रम यही शिक्षालयबाट सुरु भएको थियो। यही शिक्षालयको दोस्रो ब्याचको विद्यार्थीका रूपमा आज म आफ्ना भावना, आक्रोश र चिन्ता व्यक्त गर्न बाध्य भएको छु।

जुनसुकै देश वा नगरमा पनि विद्यालय तथा कलेजलाई ज्ञान र भविष्य निर्माणका पवित्र थलोका रूपमा लिइन्छ। तर, शैक्षिक प्रयोजनका लागि निर्माण गरिएको भवन र जग्गा नगरपालिकाले आफ्नो प्रशासनिक कार्यालय सञ्चालनका लागि प्रयोग गर्नु अत्यन्तै दुःखद र गम्भीर विषय हो।

१७ वर्षे गौरवशाली इतिहास र २ हजारभन्दा बढी दक्ष जनशक्ति

बनेपा पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युट केवल इँटा र सिमेन्टले बनेको संरचना होइन; यो हजारौँ युवाको भविष्य निर्माण गर्ने शैक्षिक थलो हो। १७ वर्षको अवधिमा यस शिक्षालयले देशका लागि २ हजारभन्दा बढी दक्ष प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गरिसकेको छ।

यस इन्स्टिच्युटका उत्पादनहरू आज सुदूर कर्णालीका दुर्गम गाउँदेखि मधेशका फाँटसम्म तथा अस्ट्रेलिया, जापान, अमेरिका, बेलायतलगायतका विभिन्न मुलुकमा उच्च जिम्मेवारीमा रहेर आफ्नो ज्ञान, सीप र क्षमता प्रदर्शन गरिरहेका छन्।

देशभित्र र विदेशमा राष्ट्रको नाम उच्च राख्न योगदान पुर्‍याउने जनशक्ति उत्पादन गर्ने यस संस्थाको महत्वलाई स्थानीय जनप्रतिनिधि र सम्बन्धित सरोकारवालाले बुझ्न नसक्नु वा बुझेर पनि बेवास्ता गर्नु गम्भीर चिन्ताको विषय हो।

चिनियाँ सहयोगको उपयोग र कूटनीतिक सन्देश

यस शिक्षालयको भौतिक पूर्वाधार मित्रराष्ट्र चीन सरकारको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण भएको हो। प्राविधिक शिक्षाको प्रवर्द्धन होस्, नेपाली युवाले प्राविधिक ज्ञान र सीप हासिल गरी स्वरोजगार तथा रोजगारीका अवसर प्राप्त गरून् र मुलुकको विकासमा योगदान पुर्‍याऊन् भन्ने उद्देश्यले यस्तो पूर्वाधार निर्माणमा सहयोग गरिएको हो।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ—के यस्तो सहयोग शैक्षिक प्रयोजनका लागि निर्माण गरिएको संरचनालाई स्थानीय तहको दैनिक प्रशासनिक कार्यालय सञ्चालनमा प्रयोग गर्नका लागि थियो?

चिनियाँ सहयोगमा निर्माण भएको अन्तर्राष्ट्रियस्तरको शैक्षिक संरचनालाई पालिकाको प्रशासनिक कार्यका लागि प्रयोग गर्दा वैदेशिक सहयोग र कूटनीतिक सम्बन्धमा कस्तो सन्देश जान्छ? यस विषयमा सम्बन्धित निकाय तथा काठमाडौंस्थित चिनियाँ दूतावासको समेत ध्यानाकर्षण हुन आवश्यक छ।

इच्छाशक्तिको अभाव: ३६५ दिनमा पनि विकल्प भेटिएन?

विगतका राजनीतिक आन्दोलन तथा संक्रमणकालीन परिस्थितिमा देशका विभिन्न सरकारी तथा प्रशासनिक संरचनामा क्षति पुगेका उदाहरण छन्। त्यस्ता कठिन परिस्थितिमा पनि सम्बन्धित कार्यालयहरूले अस्थायी तथा वैकल्पिक व्यवस्था गर्दै आफ्ना सेवा सञ्चालन गरेका छन्।

तर, बनेपा नगरपालिकाले सिङ्गो ३६५ दिन अर्थात् पूरा एक वर्ष पाउँदा पनि आफ्नो कार्यालय सञ्चालनका लागि वैकल्पिक भवन वा जग्गाको व्यवस्था गर्न नसक्नु गम्भीर प्रश्न हो।

के बनेपा नगरपालिका यति कमजोर अवस्थामा पुगेको हो कि उसले वैकल्पिक भवन भाडामा लिनसमेत सक्दैन? यदि बजेट र क्षमता छ भने वर्षौँसम्म शैक्षिक भवन प्रयोग गरिरहनुपर्ने अवस्था किन सिर्जना भयो? यसको पछाडि कुनै प्रशासनिक आवश्यकता, नीति वा अन्य स्वार्थ छ भने त्यसबारे सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट पारिनुपर्छ।

विद्यार्थी घटे सुधार्ने कि शिक्षालय नै कब्जा गर्ने?

यदि कुनै समयमा शिक्षालयमा विद्यार्थीको सङ्ख्या घटेको थियो भने जनप्रतिनिधि र सम्बन्धित सरोकारवालाको जिम्मेवारी के हुनुपर्थ्यो?

१. प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने।

२. समयसापेक्ष नयाँ विषय तथा कार्यक्रम थप गर्दै इन्स्टिच्युटलाई थप सुदृढ र आकर्षक बनाउने।

३. देशभरिका विद्यार्थीलाई बनेपामा आकर्षित गर्ने शैक्षिक योजना बनाउने।

तर, विद्यार्थी सङ्ख्या घटेको अवस्थालाई शिक्षालयको भौतिक संरचना अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गर्ने आधार बनाउनु उचित हुन्छ?

एउटा स्थानीय सरकारको प्राथमिक दायित्व आफ्नो क्षेत्रमा प्राविधिक शिक्षाको विकास गर्दै दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु हो कि शैक्षिक सम्पत्तिलाई अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गर्नु?

यस कदमका गम्भीर दुष्परिणाम

१. शैक्षिक वातावरणमा प्रतिकूल असर

कलेज परिसरमा सेवाग्राहीको भीडभाड, प्रशासनिक गतिविधि, राजनीतिक चहलपहल तथा सवारीसाधनको निरन्तर आवतजावतले विद्यार्थीको अध्ययन र शान्त शैक्षिक वातावरणमा प्रतिकूल असर पर्न सक्छ।

२. प्राविधिक शिक्षाप्रति उपेक्षाको सन्देश

यस्तो कदमले प्राविधिक शिक्षाको विकासप्रति स्थानीय तहको प्राथमिकतामाथि प्रश्न उठाउँछ। यसले युवामा स्वदेशमै प्राविधिक शिक्षा हासिल गर्ने वातावरण र उत्साहमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

३. गलत नजिर स्थापना हुने जोखिम

यदि शैक्षिक संस्थाका भवन तथा जग्गा अन्य प्रशासनिक प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति स्थापित भयो भने भविष्यमा अन्य विद्यालय तथा कलेजका संरचनासमेत यस्तै प्रयोजनमा प्रयोग हुने गलत नजिर बस्न सक्छ।

४. वैदेशिक सहयोगको उद्देश्यमा प्रश्न

वैदेशिक सहयोगमा निर्माण भएका शैक्षिक पूर्वाधारलाई मूल उद्देश्यभन्दा बाहिर प्रयोग गर्दा सहयोगको उद्देश्य र प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्न सक्छ। यसले भविष्यमा शिक्षा क्षेत्रमा प्राप्त हुने सहयोगप्रति समेत नकारात्मक सन्देश जान सक्ने जोखिम रहन्छ।

जागौँ बनेपाली, अब ढिला भइसक्यो!

शिक्षाको महत्व नबुझ्ने नेतृत्वलाई हामीले नै निर्वाचित गरेका हौँ भन्ने सोच्दा आज हरेक सचेत बनेपाली र पूर्वविद्यार्थीले गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

शैक्षिक संस्थाका भवन र जग्गा अध्ययन, अनुसन्धान तथा प्राविधिक शिक्षाका लागि सुरक्षित रहनुपर्छ भन्ने सामान्य मान्यता हो। त्यसैले शैक्षिक प्रयोजनका लागि निर्माण गरिएको संरचनालाई अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गर्ने निर्णयबारे सम्बन्धित निकायले गम्भीर पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ।

अब यो विषय केवल बनेपाको मात्र रहेन। यसप्रति-

• शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
• शिक्षा मन्त्री
• प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय
• सम्बन्धित राजनीतिक दलका केन्द्रीय नेतृत्व
• सीटीईभीटी (CTEVT) प्रशासन

लगायत सबै सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण हुन आवश्यक छ।

बनेपाका बुद्धिजीवी, नागरिक समाज, पूर्वविद्यार्थी, विद्यार्थी संगठन तथा आम नागरिक अब जागरूक हुनुपर्ने समय आएको छ।

बनेपाको शैक्षिक पहिचान जोगाउने, प्राविधिक शिक्षालाई थप सुदृढ बनाउने र शैक्षिक पूर्वाधारलाई त्यसकै मूल उद्देश्यमा प्रयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सम्बन्धित निकायले तत्काल पहल गर्नुपर्छ।

नगरपालिकाले पनि आफ्नो प्रशासनिक कार्यालयका लागि वैकल्पिक व्यवस्था गरी शैक्षिक भवनलाई पुनः विद्यार्थीको अध्ययन, अनुसन्धान र प्राविधिक विकासको थलोका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ।

बनेपा पोलिटेक्निक इन्स्टिच्युटको शैक्षिक स्वाभिमान र गौरव फर्काउन हामी सबै एकजुट होऔँ।